Over hoop

Vincent Visser

Nietzsche is een vrij bekend persoon. Hitler ook. Zo is ook bekend dat Hitler de filosofieën van Nietzsche heeft verdraaid en gebruikt voor zijn eigen doeleinden. Een voorbeeld hiervan is de term ‘übermensch’: bij Hitler verwees deze naar het ‘Arische’ ras – daarbij een onderscheid vormend met de zogenaamde inferieure rassen, die hij dan ook ‘untermenschen’ noemde – maar bij Nietzsche naar het toonbeeld van de mens die zichzelf verwerkelijkt. Daar kwam geen ras aan te pas. Bovendien had Nietzsche zelf een enorme hekel aan anti-semieten, hoewel dat waarschijnlijk een gevolg was van het feit dat zijn zus en zwager beiden anti-semitisch waren en hij die twee niet kon uitstaan.

Zo werden Nietzsches schrijfsels herkauwd en misvormd om het nazi-gedachtegoed wat meer autoriteit en beschaving te geven. Onbedoeld lijkt het nazisme echter ook te hebben meegewerkt aan de bevestiging van één van Nietzsches theorieën, namelijk de betekenis van hoop.

‘Hoop’, zei Nietzsche, ‘is de grootste van alle kwaden, want zij houdt onze kwellingen levend.’ Door het hebben van hoop op betere tijden berusten mensen in de situatie waarin ze zich bevinden. Het draagt dus bij aan niet handelen, aan passiviteit. Mensen die geen hoop meer hebben zullen hoe dan ook hun situatie veranderen. Hopende mensen niet. Zo verlengt het hebben van hoop het lijden van mensen.

Bij de Jodenvervolging in Nederland lijkt Nietzsche gelijk te hebben gekregen. De Duitsers hadden het Sperrungssysteem ingevoerd, wat inhield dat Joden met een voor de maatschappij belangrijk beroep zich konden aanmelden voor een ‘Sper’. Als deze werd toegewezen hoefde de Jood in kwestie nog niet te worden afgevoerd. Velen hebben zich hiervoor aangemeld in de hoop dat alles goed zou komen.

Al deze aanmeldingen hebben de vervolging sterk in de kaart gespeeld. Door de één een Sper te geven en de ander niet konden de nazi’s de vervolging zo spreiden als zij het wilden. Er ontstond relatief weinig onrust. De Joden die een Sper hadden ontvangen waanden zich immers buiten gevaar, terwijl ze in het aanvraagformulier hun adres hadden opgegeven. De meeste van hen zijn afgevoerd.

Het was hoop die hen op hun plaats hield en niet deed onderduiken. Misschien hadden zij wel wanhoop nodig, en de spreekwoordelijke moed die daarmee samengaat. Om dan ondergedoken te hopen dat alles goed zou komen.

3 reacties op “Over hoop”

  1. lieke Zegt:

    Een eyeopener, dat hoop doet lijden. En een vondst deze dubbele verbinding van Nietsche’s gedachtengoed in WW2, verminkt en daarna alsnog bevestigd.

  2. Dirkje Jansen Zegt:

    Dank voor dit mooie betoog. In welke publicatie is dit citaat (hoop is de grootste van alle kwaden, want zij houdt onze kwellingen levend) van Nietzsche te vinden?

  3. Vincent Zegt:

    Misschien een wat overhaaste reactie, maar het citaat komt uit Menselijk, al te menselijk.

Mijn reactie


TV Gids